.
کتاب های مناسب برای عاشورا پژوهی
1. آینه در کربلاست؛ محمدرضا سنگری ، انتشارات قدیانی
اين کتاب، پژوهش و نگارشي نو در بازشناخت نهضت عاشورا و ترکيبي از روايت، تطبيق، تحليل، تذکر و سير تاريخي حوادث و رويدادهای کربلا به شمار ميآيد.
مؤلف در اين کتاب طي 41 مرحله كوشيده است «چگونگي» و «چرايي» واقعه عاشورا را به صورت دقيق و مستند با سير رخدادها، پيگيري كند. وي در اين مسير زمينهها و موقعيتهايي را که در تکوين و شکلگيري حوادث مؤثر بودهاند، بازگو كرده است.
بر اساس معرفي ناشر، كتاب «آينه در كربلا» از دقيقترين و جزئي پردازانهترين مكتوبات اين عرصه است كه نویسنده با استناد به منابع موثق تاريخ علماي شيعه و پس از 12 سال پژوهش كوشيده است تحليل جامعي از حادثه كربلا و شهادت سومين پيشواي مظلوم شيعيان جهان ارائه دهد.
جزئيات حوادث، اسامي افراد تأثيرگذار در حادثه، نقشه راه كاروان امام حسين(ع)، شخصيتپردازي شهداي كربلا، گفتوگو و رجزهايي كه شهدا در لحظات پيكار با افراد دشمن داشتهاند، نحوه به شهادت رسيدن تمامي شهدا، اسارت بازماندگان كربلا از كوفه و شام و رسيدن آنها به مدينه و ... از جمله مباحث اين پژوهش به شمار می روند.
در پايان اين نوشتار نيز منابع و مآخذ کتاب به ترتيب حروف الفبا در 31 صفحه جاي دارند.
2. زمینههای قیام امام حسین (ع)؛ حسین عبدالمحمدی، پژوهشکده تحقیقات اسلامی
در این کتاب مهمترين علّت قيام امام حسين عليهالسلام تغيير ماهيت اسلام و دور شدن جامعه اسلامى از آرمانهاى بلندى بود كه بعثت پيامبر صلىاللهعليه وآله آنها را به ارمغان آورده بود. هدف اصلى قيام، مسدود كردن رخنه و پركردن شكاف انحرافى بود كه در تفكر دينى در صدر اول پديد آمده بود. ساير عوامل، علل زمينهساز قيام عاشورا محسوب مىشوند.
قيام سالار شهيدان حضرت اباعبداللّهالحسين عليهالسلام به عنوان بزرگترين حادثه تاريخ اسلام، پس از رحلت پيامبر صلىاللهعليهوآله و به عنوان يك انقلاب بزرگ اجتماعى، از حوادثى است كه زمينههاى آن يكباره در سال 61 هجرى پيدا نشد، بلكه ريشههاى آن را بايد در چند دهه پيش و در تحولات فرهنگى، سياسى و اجتماعى عصر خلفا جستوجو كرد.
آنچه پس از رحلت پيامبر صلىاللهعليهوآله رخ داد، ريشه در حوادث عصر رسالت داشت و آنها نيز به نوبه خود از حوادث پيش از اسلام نشأت مىگرفت. حادثه عاشورا نيز يكى از پيامدهاى تلخ دوران پس از رحلت رسول خدا بود. به عبارت ديگر، عاشورا حلقهاى از زنجيرهاى به هم پيوستهاى بود كه يك سر آن به حوادث پس از رحلت پیامبر و سر ديگر آن به «كربلا» منتهى گرديد.
بخشی از عناوين اصلي كتاب شامل موارد زیر است:
سنتها و هنجارهاي عصر جاهليت؛ زمامداري لجام گسيخته؛ غرور و تكبر توانگران؛ جنگهاي ممتد قبيلهاي؛ تبعيت كوركورانه؛ شرب خمر و فساد در جاهليت؛ قساوت و شقاوت؛ جهل و خرافهگرايي؛ ادبيات بيمحتوا؛ نظام طبقاتي؛ اسلام و تحول همه جانبه در زندگي فردي و اجتماعي؛ انقلاب ارزشها؛ حاكميت اولياء خدا؛ ترويج فضيلتهاي انساني؛ كرامت نفس؛ عدالت و حقگرايي؛ ايثار و فداكاري؛ وحدت و برادري؛ تحول ادبي؛ جريانهاي مخرب و خزنده ؛ القاء شبهه و ايجاد ترديد در مباني عقيدتي؛ تضعيف شخصيت و قداست پيامبر ؛ اجتماع منافقان در مدينه؛ عصر معاويه دوران سراشيبي و سقوط ارزشهاي اسلامي؛ بياعتنايي كامل به فضيلتها و ارزشهاي اسلامي؛ پيمان شكني معاويه در تبديل خلافت به سلطنت؛ خيانتهاي معاويه از ديدگاه امام حسين؛ عصر يزيد نفي همه انديشهها و ارزشهاي اسلامي؛ تلاش مؤمنان راستين جهت حفظ و احياي اسلام ناب محمدي؛ زندگاني اميرمؤمنان علي علیه السلام در عصر خلفا و نقش وی در حفظ و احياي اسلام.
3. مجموعه مقالات عاشورا پژوهی: آسیب شناسی ؛ کامران ایزدی مبارکه،نشر دانشگاه امام صادق(ع)
حماسه بی بدیل عاشورا که احیاگر اسلام راستین و رمز بقای آن است، به علل گوناگون دستخوش تحریف گردیده است. به رغم کوشش های علمی درخور تقدیری که در جهت زدودن این تحریف ها صورت پذیرفته است، تداوم روشمند این جریان ضروری می نماید. راقم این سطور در صدد ارائه الگوهایی است که بتوان اخبار این حماسه ی جاودان را به نقد کشید و از این رهگذر در حدّ میسور چهره تابناک آن را هویدا ساخت.
در این کتاب نقش محوری واقعه عاشورا در هویت بخشی به فرهنگ تشیّع به عنوان حقیقتی انکارناپذیر تبیین شده است. فراوانی روایات مأثور از اهل بیت (ع) و منابع پر تعداد که به روایت و تحلیل حوادث این حماسه بی مانند پرداخته اند، مؤید این ادعا است. نهضت های علویان که در تاریخ تشیع با الهام از این قیام خونین به وقوع پیوست، از نمودهای دیگر این نقش محوری است.
یکی از ریشه های اصیل و انکارناپذیر انقلاب اسلامی که بارها در بیانات امام خمینی (ره) مطرح گردید، نهضت عاشوراست. رزمندگان سلحشور ایران اسلامی نیز در طی سال های دفاع مقدّس همواره با الهام از قیام سیّدالشّهدا (ع) و تأسی به آن حضرت در برابر تجاوز دشمنان ایستادگی کردند. این نمونه ها حاکی از زنده بودن حماسه کربلا و نقش آفرینی مؤثر آن در طی تاریخ است.
با مروری بر روایات، منابع تاریخی و مقاتل به نظر می رسد، برخی دوستان ساده انگار و نیز دشمنان غدّار به نقل اخباری پرداخته اند که خواسته یا ناخواسته عظمت این واقعه بی بدیل را خدشه دار ساخته، از کارکردهای تاریخ ساز آن کاسته اند. به رغم تلاش هایی که محدّث نوری در کتاب لؤلؤ و مرجان و استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب حماسه حسینی در زدودن تحریف از چهره ی تابناک قیام عاشورا نموده اند، هنوز این سؤال باقی است که آیا همه اخبار ضعیف و بعضاً ساختگی در این خصوص معلوم شده است؛ و با چه روشی می توان به نقد اخبار و منابع عاشورا پرداخت؟
در نوشته حاضر نویسنده بر آن است که با ارائه گونه هایی از نقد که با چند خبر بررسی کرده است، روش بازشناسی اخبار سره از ناسره را معرفی نماید تا این نهضت بی بدیل نزدیک تر به واقع رخ بنماید.
کتاب حاضر مشتمل بر هشت مقاله است که در آن عاشورا در چارچوب شرایط و نیاز جامعة معاصر در طیف متنوعی از ظرافت های اجتماعی تبیین و تحلیل می شود.
برخی از عناوین مقالات عبارت اند از: تفسیر به رأی و نقد اخبار عاشورا در مکاتب تاریخ نگاری شام و عراق ، کژی ها و کاستی های مراسم عزاداری و ذکر مصائب عاشورای حسینی، رویکردی راهبردی ، روش های شناخت آسیب ها و...
4. نگاهی نو به جریان عاشورا؛ دکتر علیرضا واسعی ، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
بزرگترین رویداد تاریخى در زندگانى سیدالشهدا(ع) که بیشترین اطلاعات قابل دسترس نیز درباره آن موجود است، واقعه عاشوراى سال 61 قمری است. این رویداد به سبب گستردگىِ دامنه تحولات و تأثیرگذاریش، مجال بسیاری براى بحث و گفتگو دارد و از هر زاویهاى که بدان نگریسته شود، افقى جدید پیش روى دیدگان گشوده مىشود. در این کتاب، با بهرهگیری از مجموعه مقالاتی در خصوص عاشورا و امام حسین(ع)، تلاش شده زوایایی از تاریخ زندگی امام حسین(ع) بررسی شود.
در مقالات این مجموعه سه موضوع اساسی شخصیت امام حسین(ع) و واقعه عاشورا، اصحاب و یاران سیدالشهدا و بناهای مقدس منتسب به آن حضرت مورد بحث واقع شده است.
در مقاله "رازهای ماندگاری عاشورا"، نویسنده کوشیده است نشان دهد چه علل و عواملی در ماندگاری نام و یاد عاشورا مؤثر بودهاند و چرا از میان رویدادهای صدر اسلام و ادوار بعدی این واقعه تبلور و تجلی بیشتری یافته است.
مقاله "امام حسین(ع) و صلح امام حسن(ع)" در پی آن است تا بیان کند آن حضرت پیش از امامت از چه جایگاهی برخوردار بوده است.
مقاله "جوانان و نوجوانان در کربلا" نیز نقشآفرینی جوانان و نوجوانان را در صحرای کربلا تصویر کرده و نشان داده است که جمع اندک یاران امام(ع) متشکل از طیفهای مختلف بوده است.
5. بازشناسی نهضت عاشورا؛ به اهتمام محمود اصغری ، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی
کتاب بازشناسی نهضت عاشورا به قلم جمعی از نویسندگان در پنج بخش ماهیت و رویکردها، شرایط تاریخی، اهداف و آثار، درسها و عبرتها و عاشوراپژوهی تدوین شده است.
تحلیل حادثه بزرگ و بینظیر عاشورا، در حقیقت بازشناسی و بازکاوی نهضتی است که از مهمترین وقایع تاریخی در حیات بشر به شمار آمده و در تاریخ اسلام، بعد از بعثت حضرت ختمی مرتبت(ص)، با توجه به تأثیر شگرف آن بر حیات انسان و مکتب زندگیساز اسلام، مهمتر از این واقعه را نمیتوان یافت. واقعه کربلا، زاویه و شاخصه، ماهیتشناسی و رویکرد هدف شناسانه به نهضت عاشورا، جستارهای انسانشناختی در نهضت عاشورا، مبانی عرفانی حسینی و مبانی روانشناختی حماسه کربلا در پدیداری نگرشها از مهمترین مطالب بخش نخست این اثر با عنوان ماهیت و رویکردها است.
بخش دوم کتاب به شرایط تاریخی و شیوه مبارزاتی امام حسین(ع)، تحلیل جامعهشناختی از نهضت عاشورا، عقلانیت نهضت اباعبدالله(ع) و بنیادهای شکلگیری عاشورای حسینی پرداخته است و بخش سوم، احیاگری و جنبش احیاگرانه امام حسین(ع)، دستیابی به عزت اجتماعی، آثار و برکات نهضت عاشورا و جلوهای از نتایج و دستاوردهای آن را بررسی میکند.
درسهای برگرفته از نهضت عاشورا در نگاه امام خمینی(ره)، نهضت عاشورا، پیامها و پیامدها، نقش عاشورا در بین ملتهای جهان و عبرتهای عاشورا در نگاه بلند رهبری از مهمترین مطالب بخش چهارم است. رویکرد جامعهشناسانه، نگاهی نوپدید در عاشورا پژوهی و توصیف آثار عاشورایی نیز از مهمترین عنوانهای بخش پنجم این اثر بشمار می آیند.
6. حماسه حسینی؛ شهید مرتضی مطهری، انتشارات صدرا
اين كتاب مشتمل بر سخنراني ها و يادداشت هاي استاد شهید مرتضی مطهري درباره امام حسين(ع) است كه در دو بخش نوشته شده است. بخش اول شامل هفت فصل است:فصل اول «حماسه حسيني» ، مجموعه سه سخنراني استاد مطهري با همين عنوان است که در سال 1347 در حسينيه ارشاد ايراد شده است. فصل دوم سخنراني هاي استاد با عنوان «تحريفات در واقعه تاريخي كربلا» است. فصل سوم «ماهيت قيام حسيني» ، فصل چهارم يك سخنراني از شهيد مطهري با نام «تحليل واقعه عاشورا» است ، فصل پنجم «شعارهاي عاشورايي» است كه در روز عاشوراي سال 1352 در مسجد نارمك ايراد شده است. فصل ششم مجموعه هفت جلسه سخنراني استاد با نام «عنصر امر به معروف و نهي از منكر در نهضت حسيني» است كه در اين فصل افزون بر اين موضوع، به طور كلي اصل «امر به معروف و نهي از منكر» مورد بحث واقع شده و طي آن مسائل اجتماعي و سياسي روز نيز مطرح ميشود.فصل هفتم «عنصر تبليغ در نهضت حسيني» ،در اين فصل نيز مجموعه هفت سخنراني از استاد مطهري با همين نام ذكر شده است كه به طور كلي «تبليغ در اسلام» نيز مورد بحث واقع شده است.
بخش دوم مشتمل بر يادداشتهاي استاد در اين موضوعات است كه برخي از اين يادداشت ها به صورت يك مقاله است و برخي نيز چند سطري بيش نيستند. برتري اين بخش اين است كه برخي مطالب موجود در بخش اول را با تفصيل بيشتري توضيح داده است. و به طور كلي اين دو بخش مكمل يكديگرند.
اين كتاب، تاريخ نگاري نيست، بلكه تحليل تاريخ است و در آن به جنبه درسآموزي و الگوگيري از قيام امام حسين(ع) و لزوم پيراستن آن از تحريفها تكيه و تاكيد شده است.
كتاب ياد شده با همين عنوان در 3 جلد مجزا از سوي انتشارات صدرا با چاپهاي گوناگون منتشر شده است.
7. عاشورا پژوهی با رویکردی به تحریف شناسی تاریخ امام حسین علیه اسلام ؛ محمد صحتی ، انتشارات خادم الرضا (ع)
این کتاب مقالاتی پیرامون عاشورا است که در شش فصل نگارش یافته و با پیش در آمدی که نویسنده در توضیح و اهمیت کتاب بیان داشته آغاز، وبا فهرست آیات، احادیث، اشعار و نام ها پایان می یابد.
فصل اول کتاب با عنوان «ماخذ شناسی تاریخ امام حسین (ع)» سه مقاله را شامل می شود:
مقاله اول سند شناسی عاشوراست. در این مقاله به معرفی مشهورترین منابع در باره عاشورا پر داخته شده است. وی این منابع را به دو دسته: مستقل (اختصاصی) و غیر مستقل تقسیم کرده است. منابع مستقل را نیز به متون نشر یافته و متون نشر نایافته تقسیم و به ترتیب سال وفات نویسندگان، آنان را مرتب کرده است و در باره هر کتاب توضیح مختصری نیز آورده است.
مقاله دوم با عنوان «کتابشناسی توصیفی – انتقادی پیرامون تحریف های عاشورا» است نویسنده، نخست به انتقادات خود در کتابهای نوشته شده درباره عاشورا اشاره می کند . سپس این کتابها را به دو دسته: کتابهای تحریف ساز وکتابهای تحریف ستیز تقسیم کرده و به معرفی این کتابها و برخی از تحریفات بیان شده در آنها می پردازد. در پایان برخی پژوهشهای پراکنده نیز آمده است.
مقاله سوم این فصل با نام «باز خوانی فرهنگ عاشورا» به معرفی و نقد و بررسی کتاب فرهنگ عاشورا نوشته جواد محدثی پرداخته است.
فصل دوم کتاب با عنوان «عاشورا در شعر شاعران سده اول» به بررسی دیوان ابو الاسود دئلی و اشعاری که در مرثیه امام حسین (ع) سروده است و دیوان کمیت بن زید اسدی مشهور به هاشمیات پرداخته است. وی مختصری از زندگی شاعر وکتابشناسی موضوع را نیز آورده است.
فصل سوم کتاب به مبحث عاشورا در آرا واندیشه ها در پنج مقاله می پردازد. نویسنده در این مبحث به بیان پرسش هایی در باب رویداد کربلا و طرح دیدگاههای گوناگون در تحلیل و تفسیر عاشورا پرداخته است. دیدگاههای ابن عربی، ابن تیمیه، ابن کثیر وابن خلدون از آن جمله اند.
در مقاله دوم این فصل به بررسی عاشورا از دیدگاه اهل سنت پرداخته است: جاحظ، عبد الجبار معتزلی، ابن جوزی، ابن ابی الحدید و ابن ابار اندلسی از جمله اندیشمندانی هستند که در این بخش نظرات و اندیشه های آنان نسبت به عاشورا نقد و بررسی شده است .
نویسنده بر این باور است که تاریخ نویسان و مقتل نگاران در سه سخن هم رای و هم صدا هستند: فساد در دستگاه خلافت و اجتماع امت ، امتناع امام حسین(ع) از بیعت با یزید ، نامه های اهل کوفه به امام حسین (ع). این سه سخن محور هایی است که نویسنده در مقاله بعدی به آنها پرداخته و مصادیق آنرا آورده است.
در مقاله چهارم این فصل هدف های امام از منظر علمای شیعه بیان شده است. اهدافی چون بر پایی حکومت، شهادت، امر به معروف و نهی از منکر، عزت نفس و غیرت دینی، انجام وظیفه، گریه و عزاداری، کفاره گناهان بر رسی نظر قائلین به این دیدگاه ها در این مقاله بیان شده است .
در مقاله پنجم با نام هدف غایی و نهایی، جمع بندی و نتیجه گیری و نظر نویسنده بیان شده است.
فصل چهارم «عرفان و آزادی در آیینه عاشورا» در سه مقاله مطرح شده است: در مقاله اول از این فصل بحث آزادی و آزادگی در نهضت عاشورا و در کلام امام و یاران ایشان آمده است.
در مقاله دوم با عنوان «بررسی مقتل الحسین شیخ صدوق»، ابتدا جایگاه شیخ صدوق و آثار ایشان آورده شده است. آنگاه به دیدگاه شیخ در باره عاشورا و چکیده ای از مقتل الحسین پرداخته شده است.
در مقاله سوم این فصل کتاب آتشکده نیر تبریزی که به زبان شعر و قالب های مثنوی، ترکیب بند، قصیده و غزل است، بررسی شده و ویژگی ها و اهمیت کتاب آمده است.
در مقاله چهارم نیز قرائت علامه مجلسی از قیام عاشورا مطرح شده است.
فصل پنجم «تحریف شناسی تاریخ امام حسین (ع) و عاشورا» مشتمل بر سه مقاله است: در مقاله نخست نویسنده به عوامل و انگیزه های تحریف اشاره کرده و چند عامل را در تحریف عاشورا مهم دانسته است. راویان اموی و مورخان حکومتی، تحریف برای تبرئه خلیفه، افسانه سازی در برابر عاشورا و عوام زدگی آن جمله اند.
در مقاله دوم به باز خوانی چند حدیث مشهور پیرامون عاشورا پرداخته است. وی معتقد است مقتل نگاران وروضه خوانان سخنان بسیاری را همچون: "ان الحیوه عقیده و جهاد "و "هل من ناصر ینصرنی" و…در قالب نثر و شعر به امام نسبت داده اند که سند و مدرک معتبری ندارند و کم کم به عنوان زبان حال در کتابهای مقاتل جای گرفته است .
مقاله سوم از عاشورا تا امام حسین (ع) در واقع معرفی کتاب «مع الرکب الحسینی من المدینه الی المدینه» است. شاخصه های مهم کتاب و نقد و بررسی این کتاب شش جلدی در این مقاله آمده است.
8. تأملی در نهضت عاشورا ؛ رسول جعفریان، نشر علم
کتاب «تأملی بر نهضت عاشورا» به قلم رسول جعفریان و به همت انتشارات نشر علم منتشر شده است. در نخستین بخش این کتاب، به معرفی کهنترین و مهمترین متون تاریخی مربوط به تاریخ عاشورا پرداخته شده است؛ لذا مقتلهای «ابومخنف»، «محمدبن سعد»، «بلاذری»، «دینوری» و «ابن عثم» که پنج مقتل اصیل و منبع مقاتل دیگر است مورد بازبینی قرار گرفته است و در ادامه در مورد طبری و تاریخ عاشورا سخن به میان آمده است.
نویسنده معتقد است که مهمترین مقتلی که در تاریخ طبری آمده، مطالبی است که از کتاب «مقتل الحسین» اثر «ابومخنف» بیان شده است و این متن را طبری از طریق هشام بن محمد بن سائب کلبی روایت کرده و به علاوه، از خود مقتل هشام کلبی هم بهره زیادی برده است. نویسنده در بخش دیگر فصل نخستین، در مورد مقتل الحسین خوارزمی سخن گفته است که در دو جلد در هند به چاپ رسیده است. در پایان این بخش منابع داستانی، ادبی نهضت عاشورا را مورد واکاوی قرار داده است.
فصل دوم این کتاب با عنوان «زمینههای قیام کربلا» آغاز شده که در آن وضعیت قریش و جناحهای داخلی آن تا کربلا مورد تحلیل قرار گرفته است و در ادامه نحوه برخورد با دین اسلام پس از رحلت رسولالله(ص) مورد تحقیق قرار گرفته شده است و نگارنده برخورد مصلحتجویانه، سودجویانه و برخورد ارادتمندانه امام علی(ع) با کتاب و سنت را سه نوع برخورد با اسلام معرفی کرده است. در این فصل نظامهای سیاسی از زمان رسول خدا(ص) تا حکومت معاویه مورد بررسی قرار گرفته و نظام نبوی ولایی، نظام خلافت و نظام سلطنتی ـ خلافتی سه نوع نظام سیاسی است که نویسنده آنها را بررسی کرده است.
برخورد امام علی(ع) و آل علی(ع) با مشکلات و دشواریها، چگونگی عقاید عامه مردم در مناطق مختلف، راههای منحرف کردن عامه مردم توسط امویان، چگونگی امر تحریف دین در این دوره، عناوین بخشهایی است که در این فصل مورد تأمل قرار گرفته است.
گزارش تاریخی رویداد کربلا، اربعین امام حسین(ع)، حکمت شهادت امام حسین(ع)، آثار نهضت امام حسین(ع)، از دیگر عناوین این فصلهاست و در ادامه کتاب «کامل الزیارات ابن قولویه» ارزیابی شده است.
در نهایت ابعاد شعاری و شکلی نهضت امام حسین(ع)، بررسی تاریخی عزاداری اهل سنت برای امام حسین(ع)، تحریفات عاشورا و بررسی روضةالشهداء ملاحسین کاشفی مورد ارزیابی قرار گرفته است.
